De sociaal emotionele ontwikkeling van jouw kind: wat kun jij doen als ouder?

Als ouder wil je natuurlijk dat je kind zich ontwikkelt tot een sociaal persoon die stevig in de maatschappij staat. Zonder sociale vaardigheden kom je namelijk niet zo ver in deze wereld. De sociaal emotionele ontwikkeling van jouw kind is dus belangrijk.

In dit artikel kun je lezen hoe het zit met de ontwikkeling in de verschillende leeftijdsfasen, waarom het zo belangrijk is om hier aandacht voor te hebben en hoe je zelf als ouder kan bijdragen aan deze belangrijke ontwikkeling van je kind.

Wat houdt sociale emotionele ontwikkeling in?

Als we denken aan sociaal emotionele ontwikkeling, dan gaat de gedachte al snel uit naar hoe je met andere mensen omgaat. Grofweg gezegd is dat ook zo, maar onder die vaardigheid zitten heel veel andere vaardigheden die hiervoor zorgen. In dit proces leren kinderen namelijk hoe ze hun eigen persoonlijke identiteit ontwikkelen, hoe ze een relatie met anderen opbouwen en hoe ze omgaan met verwachtingen van hun omgeving.

Om dit allemaal goed te kunnen, is het belangrijk dat kinderen leren bewust te worden van zichzelf. Dat ze zich kunnen verplaatsen in de ander, dat ze kunnen reflecteren op hun eigen handelen en keuzes durven maken. Als je kind deze vaardigheden leert, dan mogen we aannemen dat hij zich sociaal emotioneel goed heeft ontwikkeld en zich hiermee kan redden in de maatschappij. Nu is ieder kind uiteraard uniek en zal deze ontwikkeling niet altijd volgens het boekje verlopen, maar in grove lijnen kunnen we de sociaal emotionele ontwikkeling als volgt verdelen.

Fasen van sociaal emotionele ontwikkeling

  • 0-1 jaar

In deze fase leert je kind de basis van een gezonde emotionele relatie. In het begin is je baby nog passief en afhankelijk van de knuffels en aandacht die het van jou als ouder krijgt. Maar al snel leert je kind dat er enthousiast wordt gereageerd op geluidjes en gelach, hierdoor zal het proces van de sociaal emotionele ontwikkeling worden versneld. Je kind leert in dit jaar de sociale omgang met de ander maar ook met zichzelf. Een belangrijke basis wordt hierin gelegd.

  • 1-2 jaar

In dit jaar ontdekt je kind de wereld. Hiermee gaat hij steeds meer grenzen verleggen en ontdekt dat zijn acties een bepaalde reactie uitlokt. Dit kan zowel in negatieve als in positieve zin zijn. Aan het einde van het tweede levensjaar heeft je kind vooral geleerd om zijn eigen wil te ontwikkelen doormiddel van de taalontwikkeling en het spelcontact. Dit is een belangrijke fase voor de verdere sociaal emotionele ontwikkeling.

  • 2-4 jaar

In deze fase leert je kind steeds meer de omgeving ontdekken en inschatten hoe de ander reageert op zijn gedrag. Het zelfbewustzijn neemt toe en hij kan steeds beter inschatten welk gedrag welke reactie zal uitlokken. De koppigheidsfase zo rond het tweede levensjaar is een bekend verschijnsel. Op deze leeftijd kan je kind namelijk nog niet zo goed gewenst sociaal gedrag laten zien als de egocentrische kant overheerst. Aan het einde van het vierde levensjaar lukt dit al veel beter en laat je kind zien dat het zich al beter kan aanpassen aan de verwachtingen van de ander.

  • 4-6 jaar

Als je kind 4 jaar is, wordt de zelfredzaamheid steeds groter. Het zelf kunnen aankleden of naar de wc gaan lukt steeds beter. Ook het bij de groep willen horen wordt steeds belangrijker. Het geweten gaat zich steeds meer ontwikkelen, je kind kent de normen van jou als ouder of van de leerkracht, maar kan nog niet goed de waarde ervan inschatten. Hij imiteert dus het voorbeeldgedrag omdat hij denkt dat het zo hoort. Het kunnen inleven in de ander komt pas later. Dan gaat je kind ook de waarde van de normen herkennen.

  • 7-12 jaar

In deze leeftijdsfase wordt de ander steeds belangrijker. Ook het spiegelen aan de ander gaat je kind steeds meer en meer doen. De behoefte aan zelfstandigheid, een eigen mening en het dragen van eigen verantwoordelijkheid neemt steeds meer toe. De normen van leeftijdsgenoten wordt steeds belangrijker waardoor je kind ineens een kritische houding kan aannemen naar jou als ouder. Ook komt de puberteitsfase steeds meer in zicht. Er ontstaan vaak groepjes vrienden waar je kind wel of niet bij wil horen. Zo kan het zijn dat je kind zich ineens buitengesloten voelt of gepest wordt. De leefwereld die steeds groter wordt blijkt ook een kwetsbare fase te zijn.

Waarom is sociaal emotionele ontwikkeling belangrijk?

sociaal emotionele ontwikkeling kind

Als we de fasen in de sociaal emotionele ontwikkeling grofweg bij langsgaan, dan begrijp je als ouder hoe belangrijk het is dat je je kind vanaf de geboorte al stimuleert tot het ontwikkelen van deze belangrijke vaardigheden. Je kind ontwikkelt zich tot een eigen persoonlijkheid, waarmee hij zelfstandig de wereld in gaat. Als je kind een stabiel sociaal emotionele persoonlijkheid heeft ontwikkeld, dan heeft dat vooral te maken met de volgende gebieden:

Emoties

Al jong leert je kind de basisemoties blij, bang, boos en bedroefd herkennen. Deze emoties worden later uitgebreid naar allerlei andere subtiele emoties. Hoe beter je kind deze emoties herkent bij zichzelf, hoe beter het deze emoties kan reguleren. Hierdoor is je kind in staat om zijn emoties te sturen. Je kunt je voorstellen dat wanneer je kind in de babyfase zit, er nog weinig zelfsturing is in de emoties. naarmate je kind ouder wordt zal hij steeds beter om kunnen gaan met het reageren op zijn eigen emoties. Zodra je kind bijvoorbeeld kan kruipen, kan hij weggaan bij iets wat onprettig aanvoelt of juist ergens naar toe kruipen omdat hij dat graag wil.

Ook de taalontwikkeling draagt bij aan het kunnen uiting geven aan emoties. Woorden geven aan emoties is belangrijk om de ander duidelijk te maken wat je voelt of bedoelt.
Als je kind wat ouder is en naar school gaat, zal hij steeds meer geconfronteerd worden met situaties waarin verschillende emoties een rol spelen. Deze emoties kunnen van invloed zijn op de eigenwaarde van je kind. Goede cijfers halen betekent een positief gevoel en daarmee groeit het zelfvertrouwen. Slechte cijfers halen kan van invloed zijn op een negatief gevoel en het zelfvertrouwen doen verminderen.

Doordat je kind steeds meer inzicht krijgt wat van invloed is op de emotie, is hij ook steeds beter in staat om daar invloed op uit te oefenen en dit te reguleren. Hij beseft bijvoorbeeld dat een bepaalde inspanning een positief resultaat kan opleveren. Dit is van positieve waarde op het zelfbeeld en daardoor kan hij steeds grotere emotionele uitdagingen aan.

Zelfbeeld

Het zelfbeeld van je kind is van grote waarde hoe je kind over zichzelf denkt. Als je kind nog erg jong is, dan is het zelfbeeld nog niet zo sterk ontwikkeld. Dat groeit naarmate je kind ouder wordt. De zelfkennis wordt steeds groter waarbij het ‘ik-ideaal’ een grote rol speelt. Er is namelijk verschil in ‘zo ben ik’ en ‘zo zou ik willen zijn’. Op de basisschool is dit volop in ontwikkeling maar vooral rond de puberleeftijd is dit een belangrijke fase. Pubers zijn voortdurend bezig met hun eigen identiteit en leeftijdsgenoten zijn daarin een belangrijk voorbeeld. Als ouder speel je een belangrijke rol bij het ontwikkelen van het zelfbeeld van je kind.

Door een positieve manier van opvoeden te hanteren, ontwikkelt je kind een positief zelfbeeld en voelt hij zich geaccepteerd en gewaardeerd. Wanneer je kind een positief zelfbeeld ontwikkelt, dan groeit daarmee ook het zelfvertrouwen. Hierdoor zal je kind sneller uitdagingen aangaan. Hij zal vertrouwen hebben in zijn eigen handelen, gelooft in zichzelf en in zijn eigen mogelijkheden.

Temperament

Geen enkel kind is hetzelfde. Als jij als ouder meerdere kinderen hebt, weet je als geen ander dat kinderen onderling erg kunnen verschillen in karakter. Ook al voed je ze hetzelfde op, ze kunnen in dezelfde situaties heel verschillend reageren. Het ene kind haalt bijvoorbeeld makkelijk zijn schouders op terwijl het andere kind van slag raakt. Het ene kind is heel impulsief terwijl het andere kind erg afwachtend kan reageren.

Als je kind positief tegenover nieuwe situaties staat, zal je kind in de toekomst daar ook makkelijker mee om kunnen gaan. Dit is niet altijd te sturen en sterk afhankelijk van het karakter van je kind. Als ouder kun je je kind vooral positief stimuleren in zijn zelfbeeld en daarmee het zelfvertrouwen ontwikkelen. Dat helpt bij het reguleren van eigen gedrag. Persoonlijkheid ontstaat namelijk in eerste instantie vanuit temperament maar wordt gevormd door contact en interacties met anderen.  

Deze 3 ontwikkelgebieden zijn dus belangrijk bij het vaardig worden in de sociaal emotionele ontwikkeling van je kind. Als je deze 3 pijlers als ouder op positieve wijze weet te stimuleren, dan zul je over het algemeen zien dat je kind zich tot een positief sociaal mens ontwikkelt.

Hoe stimuleer je de sociaal emotionele ontwikkeling van een kind?

Het stimuleren van de sociaal emotionele ontwikkeling gebeurt vaak al onbewust. Je kind zal in eerste instantie vooral kijken naar jou als ouder hoe jij dat doet. Maak jij bijvoorbeeld makkelijk contact met anderen? Kun jij je emoties goed reguleren en uit jij je op een positieve manier? Dan zal je kind dit onbewust van je overnemen. Daarnaast zijn er natuurlijk ook genoeg bewuste activiteiten te bedenken, die kunnen bijdragen tot een sterk sociaal emotionele ontwikkeling van je kind.

Het kan zijn dat jouw kind van nature (temperament) afwachtend is en niet zo snel nieuwe situaties aandurft. Je kunt dan samen met je kind praten over de nieuwe situatie. Bereid je kind voor op wat er gaat gebeuren, welke emoties daar bij kunnen ontstaan en hoe hij daarmee om kan gaan. Denk bijvoorbeeld aan de eerste schooldag of aan een tandartsbezoek of naar een feestje moeten waar je weinig anderen kent. Probeer je kind het gevoel te geven dat jij er als ouder vertrouwen in hebt dat hij het kan. En natuurlijk mag hij daar hulp bij hebben, want hij hoeft het niet alleen te kunnen.

Als de spannende situatie voorbij is, reflecteer dan samen nog even op hoe het is gegaan. Wat ging er goed, hoe heeft je kind dat voor elkaar gekregen en wat zou misschien een andere keer nog beter kunnen? Hierdoor ontwikkelt je kind inzicht in eigen emoties en hoe daar mee om te gaan. Succeservaringen dragen bij aan zelfvertrouwen waardoor je kind een volgende keer sneller in een nieuwe situatie zal stappen. En op den duur zonder jouw hulp, want dat is waar je als ouder naar toe wilt.

Ook het omgaan met anderen vraagt ontwikkeling van sociale vaardigheden. Kan je kind emoties herkennen bij de ander? Om dit te stimuleren kun je emoties benoemen bij jezelf of bij je kind. Zeg bijvoorbeeld: “ik zie dat je boos bent”. Of “ik ben heel erg verbaasd”. Hierdoor leert je kind emoties herkennen bij zichzelf, maar ook bij de ander. Verder kun je je kind stimuleren in het behulpzaam worden door thuis taakjes te geven. Elkaar helpen hoort erbij. Let erop dat je kind ook leert dat grenzen aangeven mag. Anders gaat je kind teveel sociaal emotioneel gewenst gedrag laten zien, zonder zijn eigen grenzen te respecteren.

Spellen Sociaal Emotionele Ontwikkeling

Als je spelenderwijs de sociaal emotionele ontwikkeling van je kind wilt stimuleren, zijn er voldoende spelletjes op de markt die hier aan kunnen bijdragen. Een simpel ‘Mens-erger-je-niet’ kan al bijdragen in het omgaan met win- en verliessituaties. Ook spellen waarbij je moet samenwerken om het einddoel te bereiken, kunnen bijdragen aan het afstemmen op de ander. ‘De eerste boomgaard’ is bijvoorbeeld een coöperatief spel dat je al vanaf 2 jaar kunt spelen. Samen met je kind moet je de vruchten plukken uit de boom voordat de raaf ze opeet.

Voor wat oudere kinderen vanaf 8 jaar is het spel ‘The Mind’ erg leuk omdat je moet samenwerken terwijl je niet mag communiceren met elkaar. Verder zijn er ook veel vragenkaartjes op de markt waarbij je vooral praat over emoties. Het spel de Coole Kikker is vrijwel bekend bij iedereen en draagt bij aan het ontwikkelen van de sociaal emotionele vaardigheden van kinderen. Er zijn diverse spelvormen van zoals een kwartet en een bordspel.

Het spelen van spelletjes in je gezin is van grote meerwaarde voor je kinderen. Kies dus bewust welke spellen je wilt spelen zodat je een positieve bijdrage levert aan het ontwikkelen van de sociaal emotionele vaardigheden van je kind. Winnen en verliezen hoort daarbij en zo ook het samenwerken. En een gezellige avond met elkaar draagt bij aan het gevoel dat je kind erbij hoort, gezien wordt en er mag zijn.

Marja Wouda

Marja (MSEN) is Remedial Teacher, Intern Begeleider, Kindercoach en behaalde een Bachelor of Education (PABO) en een Master SEN.

Gerelateerde artikelen

Reacties

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *